Relasjonsvaldtekter burde ha ein meir sentral plass i samfunnsdebatten. I Bak lukkede dører vert eit godt kjeldetilfang tilknytt temaet dessverre omskapt til meir springande breidde enn gravande djupne.

Tekst: Erlend Vågane, redaksjonsmedlem i FETT. Foto: Ellen Reiss /CC lisens

Anne Bitsch og Anja Emilie Kruse si bok Bak lukkede dører – En bok om voldtekt har blitt særs aktuell i vekene etter den kom ut. Lang sakshandsamingstid i valdtektssaker i politiet har igjen blitt eit heitt tema. Assisterande riksadvokat Knut Erik Sæther tok nylig til orde for lågare terskel for registrering i DNA-registeret. Dette var eit viktig tiltak, meinte han, fordi valdtektsmenn ofte er multikriminelle.

Då Sæthers forslag kom på bordet, vart eg brått minna på hovudpoenget til Bitsch og Kruse: Politiet, rettsvesenet, media og folk flest har framleis eit syn på overfallsvaldtekta som den «ekte» og «verdige» valdtekta, medan dei aller fleste valdtekter finn stad bak lukka dører med ein overgripar og eit offer som kjenner kvarandre. Dei som vert utsett for relasjonsvaldtekter vert dermed behandla som mindre verdige og meir tvetydige offer samanlikna med dei som vert involverte i den brutale overfallsvaldtekta. Likeeins er ikkje dei fleste valdtektsmenn (og -kvinner) multikriminelle, men vanlige menneske – ein som deg og meg.

Om relasjonsvaldtekter vert systematisk nedvurdert i dei ulike samfunnsledda sjølv i 2012, er dette kritisk. Det er høg terskel for å anmelde, og saksbehandlinga tar lang tid, noko som igjen fører til at det vert vanskeligare å tilfredsstille krava til bevis som skal til for å dømme om saka kjem så langt. Problemet ligg altså på fleire nivå, frå lokalsamfunn til rettssal.

Eg trur forfattarane har heilt rett, og at dei har svært viktige poeng. Sæthers utspel stadfestar det stereotype synet på valdtekt som vi møter i den offentlige debatten. Dessverre greier ikkje boka i seg sjølv å overbevise om at det skjer ei klar nedvurdering. Den greier heller ikkje å peike på mange konkrete forbetringar som kan gjerast.

Eit uklart valdtektsomgrep
Eitt av bokas mål er altså å utfordre kva vi legg i valdtektsomgrepet, og å inkludere relasjonsvaldtekta i langt større grad i våre definisjonar. Tidlig i boka stiller forfattarane to nøkkelspørsmål: «Men er relasjonsvoldtektene virkelig så vanskelig å forstå, så tvetydige? […] Kanskje handler det mer om manglende vilje til å se etter signalene og prøve å forstå dem?» Etter å ha lest ferdig boka ville eg sjekke om forfattarane greier å kaste nok lys over desse spørsmåla.

For å ta det første spørsmålet først, er svaret ein står igjen med faktisk «ja». Det svekker boka. Hilde Sandvik har i sin bokkritikk i Bergens Tidende heilt rett i at forfattarane nært vatnar ut heile valdtekstomgrepet. Den første halvdelen av boka går med til å vise fram ei rekke ulike tilfelle som kan vere valdtekt, og kor årvaken ein bør vere for å ikkje trå feil. Dei enkelte tilfella er interessante nok å lese om isolert sett, men dei ulike kapitla kjem løpande etter kvarandre og vert hengande i lufta utan å knyttast opp mot bokas hovudpåstandar.

Som også Sandvik påpeiker, består boka av mange kapittel, utan ei tydelig tematisk oppbygging. Strukturen i boka gjer at den mister si argumentative kraft, og i staden konfronterer lesaren med stadig fleire tilfelle kor ein ikkje heilt veit kva ein skal tenke. Er dette valdtekt, eller noko anna? Det korrekte svaret er kanskje at «ja, dette bør vi som samfunn vurdere som valdtekt», men i realiteten vert det stadig vanskeligare å trekke grensa etter kvart som ein dykker lenger inn i dei mange kapitla. Utfordringa vert då at vi til dels får forståing for korfor relasjonsvaldtekene vert nedvurdert i samfunnet, heller enn å sitte igjen med eit klart bilde av korleis vi som samfunn bør reagere overfor dei enkelte tilfella. I staden for å flytte grensesteinar mellom valdtekt og dårlig sex, vert steinane liggande spreidd rundtom i eit mønster som er vanskelig å forstå.

Eit sviktande rettssystem?
Første del av boka fortel ei rekke historier om korleis valdtektsoffer vert møtt i sine lokalsamfunn. I andre halvdel går dei nærmare inn på det som framstår som deira viktigaste forarbeid til boka, nemlig å personlig følgje rettsaker og rettsbehandlinga av valdtektssaker. Her har Bitsch og Kruse gjort eit godt og verdifullt arbeid. Statistikk og rapportar kan gi mykje god informasjon om behandlinga av valdtektssaker, men å følgje saksgangen på innsida gir ei djupare forståing for kva som møter det mindretalet som melder valdtekt om dei er så heldige å komme så langt i systemet.

Framstillinga av rettssakene er langt meir interessant enn den første delen av boka, men også denne vert utflytande etter kvart. Forfattarane dveler ikkje lenge nok ved kvart tilfelle, men spring i staden vidare i eit tempo som gjer at det er vanskelig å sjå kva dei eigentlig ønskjer å illustrere ved å fortelje historia.

Etter vår vurdering håndterer ikke det norske rettssystemet godt nok de voldtektene som det forekommer flest av – de som foregår bak lukkede dører, der offeret og overgriperen kjenner hverandre. Det er ikke ofrene, men systemet, som har et troverdighetsproblem.

Dette skriv dei som avslutning av eit kapittel. Dei har sikkert rett, og om dei har det, er det sjølvsagt eit alvorlig problem. Problemet er at påstanden ikkje vert underbygd i god nok grad verken før eller sidan i denne delen av boka.

Rettsprinsipp
Den manglande dvelinga ved, og drøftinga av, dei ulike rettssakene dei skildrar er tidvis direkte problematisk. Forfattarane skriv rett nok over eit par linjer at dei sjølvsagt respekterer rettssikkerheit og sentrale rettsprinsipp – likevel framstår dei i praksis på det nærmaste som motstandarar av tiltalte sin rett til å forsvare seg. At til dømes forsvarsadvokatane tidvis kan vere dryge i sine forsøk på å svekke truverdet til den som har meldt valdtekta, er neppe noko som er eksklusivt for slike saker. At både forfattarane og lesarane har sympati med kvinna, som tidvis er lite privilegert i samfunnet og som no sit i rettssalen og skal forsvare si anklage, er ikkje eit argument for at ein skal svekke den tiltaltes forsvarsmuligheiter eller slakke på beviskrav.

Det ville ha løfta boka mykje om vi hadde fått vite meir om dei enkelte lagnadane i forkant av prosessen i rettssalen. Desse kunne gjerne vore sett inn i større samanhengar ved hjelp av statistikk og forsking som underbyggjer opplevingane til dei enkeltpersonane dei møter. Vi får innblikk i interessante tilfelle kor dei enkelte rettssakene vert knytt til korte bakgrunnshistorier. Men når vi forventar å få følgje dei enkelte ofra sine møte med politi, oppfølgjingsinstituasjonar, byråkrati, og rettsbehandling, hoppar boka vidare til nye tilfelle. Dermed får vi heller ikkje vite korfor bevisbyrda ikkje er god nok når det endelig kjem til rettssak, kor berre eit fåtal vert dømt. Slik det ser ut, er forarbeidet og den tidlige oppfølgjinga eit større problem enn sjølve rettspraksisen.

Kven skal gjere framtida betre?
Dette fører meg vidare til det andre spørsmålet Bitsch og Kruse sjølv stiller, nemlig om vår manglande forståing av relasjonsvaldtekter handlar om manglande vilje til å sjå etter signal. Forfattarane går inn på eit spennande spor når dei forsøker å sjå på den historiske utforminga av valdtektslovene, og peike på korleis lovene og rettspraksis er bygd opp rundt menns definisjonar. Menn som gjerne ikkje har vore spesielt opptatt av kvinners signal om kva dei sjølve vil.

Dei to forfattarane kunne med sitt materiale ha plukka frå kvarandre dei ulike systema ved å peike på konkrete forhold som står i vegen for god oppfølging og sakshandsaming når nokon vert utsett for relasjonsvaldtekt. Om ein valdtektsmann (eller -kvinne) ikkje vert dømt i retten, kor i systemet er det då konkret det har gått feil? Har lokalsamfunnsinstitusjonar som skulen manglande medvit rundt kor vanlig valdtekt er? Har lokalpolitiet manglande opplæring for handsaming av slike valdtektssaker? Har ikkje leiarane i byråkratiet rette haldningar for å følgje opp konklusjonane i valdtektsrapportane?

I staden for å undersøke desse spørsmåla systematisk, og å avsløre systematisk svikt i møte med kvinner som vert utsett for valdtekt, vert ansvaret pulverisert. Her har alle menneske ansvar for å vere respektfulle og lyttande i seksuelle møte og jobbe aktivt for at sex vert ei flott oppleving for begge partar. Begge partar har rett til å sette grenser for kva som er greitt, og den andre må respektere desse. Vi har sjølvsagt alle ansvar for å følgje kardemommelovene og arbeide kvar dag for at verda vert litt betre for våre medmenneske. Men når ein skriv om eit såpass komplisert spørsmål, og har gjort så mykje godt undersøkingsarbeid, forventar lesaren at framstillinga i bokform skal kunne henge bjella på katta i langt større grad.

Visepolitimeister i Oslo, Hans Halvorsen, tok ein god del sjølvkritikk då Bitsch og Kruse fekk presentere boka si på Dagsnytt 18 for ein månad sidan, og peikte samstundes på ein del årsaker til at ting tar tid. Det framstod som klart utifrå den debatten at forfattarane treff ei nerve med sine påstandar. Dei har statistikken, dei nasjonale og internasjonale undersøkingane, intervjuobjekta, og ikkje minst dei personlige erfaringane og anekdotane. Magnus Marsdal greier i Kunnskapsbløffen med same type materiale å overbevise oss om at skuleopplæringa er i systematisk forfall, og å vise kor problemet faktisk ligg, kven som har ansvaret. Bak lukkede dører greier dessverre ikkje å sette materialet saman til ein overtydande einskap.

Share This